Showing posts with label UPSC TOPPERS. Show all posts
Showing posts with label UPSC TOPPERS. Show all posts

PEON'S DAUGHTER MAKES IT TO IAS....


Sandeep Kaur IAS

Rank 138

Sheer hard work and inspiration from an old TV serial have helped Sandeep Kaur, a peon's daughter, crack the tough civil services exam. And, as she says, she couldn't have done it without the rock solid support of her extended family.

Sandeep, 29, daughter of Ranjit Singh, a peon in the revenue department here, has given Punjab reasons to feel proud by attaining the 138rd rank in the open merit list of the All India Civil Services Examination.

She is from the Scheduled Caste (SC) reserved category and hopes to better her rank in the reserved category list, which is yet to be declared.

"I am proud to be a peon's daughter and I want my father to complete his service with full dignity. I owe my success to my parents and god. Despite meagre resources, my father provided the best facilities to me," Sandeep told 

"I was very motivated after seeing the serial 'Udaan', the tale of a lower middle class girl who became an Indian Police Service officer."

Morinda town is around 35 km from state capitalChandigarh.
While recounting her difficult days, Sandeep, a civil engineer, said,

"After completing my engineering, I first wanted to do a job to become economically independent before starting preparations for IAS. But for two continuous years, I did not find any job, as there were very few opportunities for girls in the civil engineering sector.
"There was nobody to guide me and we did not have enough money to pay the hefty fees of coaching classes. Therefore, I made the first two attempts (2005 and 2006) without taking any formal coaching," she pointed out.
Thereafter, her father took a bank loan to fund the cost of coaching institutes. 

IAS Govind Jaiswal : A real inspiration

GOVIND JAISWAL

Govind Jaiswal, the son of a "Rikshawala" is now an IAS officer. He was ranked 48 among 474 succcessful Candidates. The father sold his land for 40,000 to send his son to Delhi for preparation while the son struggled in his entire life, bearning 14 hour power cuts, bearing the deafening noise of the generators surrounding his tiny house and working in his grocery store to make money for living.




click on the following link
to see full interview

Aniket Mandavgane (AIR - 29)


An Interview with Mr. Aniket Mandavgane

IAS Topper, 1strank Maharashtra (All India Rank: 29) IAS Toppers List 2009 - 2010

I: Sir, please accept my heartiest congratulations on your splendid success.
Mr. Mandavgane: Thank- you.

I: Sir, you qualified for the prestigious post in your first attempt and have stood first in Maharashtra. How did you feel when you heard about it?
Mr. Mandavgane: That was a great moment. I was confident of making it, so I was eagerly waiting for the result. As far as being first in state is concerned, I will say that my hard work and dedication helped me to achieve this.

I: When did you start preparing for this exam?

Mr. Mandavgane: I was interested in this field right since my teenage years. So I started preparing for it since my third year of engineering. I did my engineering from Sinhagad College, Pune. In my final year, I gave my first attempt and qualified.

I: What were your optional subjects for they exam?
Mr. Mandavgane: My optional subjects were History and Political Science.

I: Sir, in spite of being from engineering background, you chose optional social science subjects as your optional subjects. Beside the exam does have more questions related to the humanities. Didn't you find that difficult? How an aspiring candidate should chose his subjects?

Mr. Mandavgane: One should select the subjects as per one's liking as well as the availability of guidance for them. I chose humanities subjects basically because these subjects are dynamic and interesting and help us to understand what is actually happening in the society. I like them. So studying them was fascinating experience.

I: How was your study plan for prelims and mains?
Mr. Mandavgane: I did two years of dedicated and intensive study. I selected good books and did a lot of self study. Prelims have objective and scoring questions, which can be tackled with correct material. One should have general awareness. I read newspapers and analyzed them.

For mains, I prepared my own notes which proved to be very useful. Also I had the guidance of Avinash Dharmadhikari sir (former IAS Officer), which helped me in the final stages.

विश्वास नांगरे पाटील यांचे एक प्रेरणादायी भाषण


विश्वास नांगरे पाटील यांचे एक प्रेरणादायी भाषण



विश्वास नांगरे पाटील यानी अनुवादित केलेली सुंदर कविता

जे अशक्य वाटतय ते स्वप्न मला पहाचय..
ज्या शञुचा कोणी पराभव करु शकत नाही त्याला मला हरवाचय..
कोणालाही सहन होत नाही अस दुःख मला सहन कराचय..
ज्या ठिकाणी धाडसी माणस जाण्यासधाडस करत
नाही त्या ठिकाणी मला जाऊन धावाचय..
ज्या वेळी माझे भाऊ थकलेत पाय थकलेत
हात थकलेत शरीर थकलय
त्या वेळेस मला समोर एव्हरेस्ट दिसतय त्या वेळी मला माझे एक एक पाऊल त्या एव्हरेस्ट च्या दिशेने टाकाचय..
तो स्टार मला गाठाचाय 
मला सत्यासाठी झगडाचय संघर्ष कराचाय..
कुठलाही प्रश्न त्यासाठी विचरायचा नाही थांबा घ्यायचा नाही..
माझी नरकात जायची सुद्धा तयारी आहे पण त्याला कारण स्वर्गीय असलं पाहिजे..

There is always a good solution for everything

Beautiful story
Brenda Bongos was a happy, artistic girl, a girl with one big ambition - to play the drums in a band.

But one big obstacle lay in her way. To be good enough to play in a band Brenda had to practice a lot, but she lived next-door to a lot of old people - many of them sick -in a care home.

She knew that the sound of beating drums and crashing cymbals would really get on their nerves. Brenda was a very good, respectful, girl. She always tried to find a way of practicing her drums without bothering other people. So, she had tried playing in the strangest places; a basement, a kitchen, an attic, and even in a shower.

But it was no good; there was always someone it would annoy. However, determined to practice as much as she could, Brenda spent most of her time playing on books and boxes, and looking for new places to practice.

One day, while watching a science documentary on TV, she heard that sound cannot travel in space, because there’s no air. At that moment, Brenda Bongos decided to become a sort of musical astronaut.

With the help of a lot of time, a lot of books,and a lot of work, Brenda built a space bubble. This was a big glass ball connected to a machine which sucked out all the air inside. All that would be left inside was a drum kit and a chair.

Brenda got into the space suit she had made, entered the bubble, turned on the machine, and... She played those drums like a wild child! It wasn't long before Brenda Bongos - 'The Musical Astronaut' - had become very famous.

So many people came to see her play in her space bubble that she had to mount a pair of speakers so that everyone could listen to her play. Shortly afterwards she came out of the bubble and started giving concerts. Her fame spread so much hat the government proposed that she form part of a unique space journey.

Finally, Brenda was a real musical astronaut, and had gone far beyond her first ambition of playing drums in a band. Years later, when they asked her how she had achieved all this, she thought for a moment, and said, 
"If those old people next-door hadn't mattered so much to me, I wouldn't have gone to such lengths to find a solution, and none of this would have ever happened."

There is always a good solution. If we persist in looking for it, we can end up achieving much more than we had envisioned.

26 Successful People Who Failed First But Won Eventually

26 Successful People Who Failed First But Won Eventually

Life can be unfair sometimes. While some are fortunate to savour success earlier in their life, some are destined to ‘keep trying’. For people belonging to the latter kind, patience and persistence play a key role in determining their success. Their achievements in life eventually bank upon their ‘never give up’ attitude.

So for tho
se who plan to give up on their dreams just because of some initial hiccups we thought of putting together a list of people who experienced such miserable failures early in their life that could’ve left them devastated. But as it is said, ‘Fortune favours the brave’, these people never gave up on their dreams and climbed the ladder only to be known as the most successful people in their respective fields.

Hope this gives you a new ray of hope and a reason to stick to your dream and follow your heart despite of a million obstacles:

1. Winston Churchill:
Who is he: British conservative politician, historian, writer & an artist.
Winston Churchill, before he became the prime minister of the Great Britain at the age of 62 had faced defeat in every public office role he ever ran for. He even failed the sixth grade but today, he is seen as a respected personality today all across the globe.

2. Thomas Alva Edison:
Who is he: Great inventor of all times.
Thomas Edison was told by his teachers that he was too slow to learn anything in life. Who knew then that this ‘slow’ kid would become the man who will give us the first electric bulb? But even that did not come as an instant success. He invented nearly a 1000 bulbs before inventing the one that worked!

3. Harland David Sanders:
Who is he: The famous KFC ‘Colonel’.
Sanders was rejected by more than a 1,000 restaurants before he could sell his chicken but then one bought his recipe and today we see his image at all KFC stores.

4. R.H. Macy:
Who is he: Owner of the biggest departmental store in the world.
Macy had a history of failing businesses including the dud Macy’s. But it was only his zeal to never give up that he succeeded and opened the biggest department store in the world running under his name.

5. Steven Spielberg:
Who is he: Oscar winning film-maker.
The ‘Star-Wars’ director was rejected admission in his dream school, the University of California three times in a row. He later joined a different school and dropped out to become a director. Today he has several hits in his bag and numerous awards.

6. Charlie Chaplin:
Who is he: World-renowned comedian.
Charlie Chaplin, the man who has made numerous people laugh their guts out with his silent acts was rejected by executives who found his acts to be too obscure for people to understand. He later rose to stardom to become America’s first authentic movie star.

7. Marilyn Monroe:
Who is she: Most iconic Hollywood actress.
Marilyn’s first contract with Columbia Pictures was thrashed because they felt that she was not pretty or talented enough to act in the movies. After several such refusals and derogatory comments, she is now known as the most iconic actress of her times who refined the term ‘sexy’.

8. Soichiro Honda:
Who is he: Founder of Honda Motors.
Honda was fired from Toyota where he was working as an engineer. He was left depressed and unemployed until he started making motorcycles. Later, he made a business out of it and became a billionaire founding the multi-billion dollar company Honda Motors.

9. Vera Wang:
Who is she: A premier designer.
Wang wanted to make it to the U.S. Olympic figure skating team but failed. She then joined Vogue as an editor only to be passes over for the Editor-in-chief position. She started designing wedding gowns at the age of 40 and today is a renowned designer in the industry.

10. Walt Disney:
Who is he: Founder of ‘The Walt Disney Company’.
Walt Disney was fired by a newspaper editor who claimed that he lacked imagination and had no good ideas. He tried his luck in several other ventures before his movie Snow White struck gold. Today he is seen as an icon who has given us so many good movies and our beloved cartoon characters.

11. Albert Einstein:
Who is he: Nobel award winning physicist.
Einstein was seen as ‘slow’ and mentally retarded when he didn’t speak till the age of four and couldn’t read until the age of seven. They did not know that he has his own way of thinking. Later he gave the world so many theories including the theory of relativity.

12. Charles Darwin:
Who is he: The man who proposed scientific theory of evolution.
Charles was always looked upon as an average student. Sighting his failures in studies he gave up on his career in medicine and had almost become a parson. But has he studied nature he gave the world the revolutionary theory of evolution.

13. Sir Isaac Newton:
Who is he: Renowned physicist.
Newton was assigned with the task of running the family farm but he failed miserably. He later went to the Cambridge University only to become a physics scholar and giving the world the famous laws that still rule physics.

14. Dick Cheney:
Who is he: Ex- Vice President of United States of America.
After failing twice in Yale, Cheney dropped out from college only to become the Vice President of the U.S. later. George W Bush, the president during Cheney’s tenure once joked, "So now we know that if you graduate from Yale, you become president. If you drop out, you get to be vice president."

15. Jerry Seinfeld:
Who is he: Famous Comedian.
Jerry was booed away by the crowd when the first time he went onstage. Still he did not give up and found his way to become the most famous stage comedian of all times presenting some of the most loved sitcoms ever.

16. Fred Astaire:
Who is he: Most famous dancer.
When Astaire gave his first screen test the judges remarked that he could neither sing nor dance and is a little bald. He went on to become one of the most famous dancers of all times and stole hearts of millions of American women.

17. Sidney Poitier:
Who is he: Actor, director, author, diplomat.
At his first audition, Poitier was asked to stop wasting time in acting and start dishwashing instead. When such a comment would’ve broke anyone’s will to make a career in acting, he went ahead and became the first black man to win an academy award for the best actor.

18. Oprah Winfrey:
Who is she: Media proprietor, talk show host, actress, producer.
Oprah Winfrey, the queen of television talk shows was once fired from her television reporting job as she was not deemed fit to be on screen. Today she is the host of the popular talk show ‘The Oprah Winfrey Show’ and is a billionaire.

19. Lucille Ball:
Who is she: Comedian, film, television, stage & radio actress, model.
After spending several years on the B-list and was asked to opt for a different career. Her patience bore fruit when she got her big break in the most famous sitcom; I Love Lucy after which she was nominated 13 times for an Emmy award.

20. Harrison Ford:
Who is he: Actor, producer.
After his first film, Ford was told by his producer that he lacked the qualities to become an actor and would never succeed. But today, he is the third highest grossing actor of all times having movies like Star Wars and Indiana Jones under his belt.

21. Vincent Van Gogh:
Who is he: Post-impressionist painter.
In all of his life, Vincent sold only one painting to his friend and often starved to create those magnificent 800 paintings. Today, his paintings are considered priceless!

22. Dr. Seuss:
Who was he: Writer, poet, cartoonist.
His first book was rejected not once or twice or thrice but for 27 times before the 28th publisher took a chance by publishing his book. Today, he is considered as the most popular children’s books author ever.

23. Henry Ford:
Who is he: Founder of Ford Motor Company.
Before Ford Motor came into existence, Ford’s first auto company ran out of business and he had to abandon the second because of a fight. His third company was shut because of declining sales. He still did not quit and went on to become the founder of the world renowned auto company.

स्पर्धेतील यशासाठी स्वयं अध्ययन हाच राजमार्ग....

प्रशांत पाटील (AIR-44)

स्पर्धा परीक्षा म्हटली की , भीती वाटायला लागते. तरीही काही विद्यार्थ्यांना या परीक्षा महत्वाच्या वाटतात किंबहुना त्या उत्तीर्ण करणे त्यांचे ध्येय बनते. मनात उर्मी आणून जे अशा कसोटय़ांना सामोरे जातात त्यातील काहीजण यशस्वी होतात. अशाच शिलेदारांपैकी एक आहे, नांदेडचा प्रशांत जीवनराव पाटील!
प्रशांत पाटील याने यंदाच्या युपीएससी परीक्षेत देशात चव्वेचाळीसावा तर महाराष्ट्रात चौथा येण्याचा बहुमान पटकावला आहे. महान्यूजसाठी त्याची मुलाखत घेण्याचा योग आला. त्याचे व्यक्तिमत्व आणि प्रयत्नही जाणून घेता आले. 'स्पर्धेतील यशासाठी स्वयं अध्ययन हाय राजमार्ग' असल्याचे सूत्र मुलाखतीतून प्रकट झाले. प्रश्नोत्तरुपी मुलाखतीमधून स्पर्धा परीक्षेचे महत्व , परीक्षेची पूर्व तयारी , सराव , मार्गदर्शन आणि बरेच काही जाणून घेता आले.

प्रश्न : एमपीएससी, युपीएससी यांसारख्या स्पर्धा परीक्षा द्याव्यात, असे आपणांस का वाटले प्रेरणा कुणी दिली?
उत्तर : माझे बाबा, दाजी आणि मामा हे शासनाच्या सेवेत वरिष्ठ अधिकारी आहेत. खरी प्रेरणा वडिलाकडून मिळाली. ते शासकीय सेवेत मोठय़ा पदावर आहेत. माझे मामा शामसुंदर शिंदे (आयएएस) व दाजी रावसाहेब शिंदे (आयपीएस) यांच्याकडूनही मला मानसिक पाठबळ, प्रोत्साहन व प्रेरणा मिळाली.
या सर्वांनी लोकाभिमुख कामे केली. आपणही गरिबांच्या जीवनात समाजऋण फेडण्यासाठी चांगला बदल करावा असे वाटत होते. त्यामुळेच या क्षेत्राकडे जाणिवपूर्वक वळलो.

प्रश्न : आपल्या शैक्षणिक प्रगतीबद्दल काय सांगता येईल ?
उत्तर : ठाण्याच्या सरस्वती विद्यालयातून ८७ टक्के गुण घेऊन मी एस.एस.सी. उत्तीर्ण झालो. मुलूंडच्या केळकर महाविद्यायालतून बारावी पास झालो. पीसीएम गटात ९४ टक्के गुण मिळाले. मुंबई विद्यापीठातून सिव्हील इंजीनिअरींग या परीक्षेत सर्वांमध्ये द्वितीय आलो. त्यानंतर मला कंपनीत चांगले काम मिळाले, पण नागरी सेवेत जायचेच असे ठरविल्याने तेथे रुजू झालो नाही. २००८ साली एमपीएससी परीक्षेत महाराष्ट्रातून पहिला आलो. त्यातून आत्मविश्वास वाढला आणि युपीएससीचे वेध लागले.

प्रश्न : युपीएससीसाठी कोणते विषय निवडले आणि तेच का ?
उत्तर : या परीक्षेसाठी भूगोल व मानसशास्त्र विषय निवडले. या विषयांचे ज्ञान प्रशासन चालविताना पदोपदी उपयोगाचे ठरणार आहे. शिवाय विज्ञान शाखेतील विषयाच्या तुलनेत या विषयांचा अभ्यासक्रम कमी असतो. स्पर्धेत पुढे जाण्यासाठी सारासार सोयीचे आवडीचे विषय निवडणे महत्वाचे असते.

होममेकर ते आयएएस ऑफीसर

रश्‍मी झगडे (IAS)
लग्नानंतर एक मुलगी सांभाळून, संसार सांभाळत रश्‍मी झगडे यांनी त्यांच्या पतीच्या प्रेरणेने अभ्यास सुरू केला. सलग तीन अटेंम्प्टला पूर्व परीक्षाच फेल तर चौथ्या प्रयत्नात इंटरव्ह्यूपर्यंत मजल .आणि शेवटी पाचव्या प्रयत्नात 2010 साली त्या आयएएस झाल्या

* एक होममेकर ते आयएएस ऑफीसर जाणून घेऊया त्यांचा हा प्रवास.

प्रेरणा -
माझं लग्न झालं तोवर मला युपीएससी परीक्षेबद्दल काहीही माहिती नव्हतं. आज मी जे यश मिळवलं त्याचं खऱ्या अर्थाने श्रेय जातं ते माझे मिस्टर सिद्धार्थ झगडे यांना. त्यांनी मला या परीक्षेची माहिती दिली, प्रोत्साहन दिलं. लग्नानंतर मी माझं ग्रॅज्युएशन ( बीएससी) पूर्ण केलं. त्यानंतर मुलगी झाली. मुलगी 1 वर्षांची झाल्यावर मी खऱ्या अर्थाने अभ्यासाला सुरूवात केली. माझ्या सासूबाई आणि माझे आई-वडील यांचाही माझ्या यशात मोठा वाटा आहे.

पूर्व + मुख्य परीक्षेची तयारी -
2003 साली मी युपीएससी परीक्षेच्या तयारीला सुरूवात केली. जरी मी सलग तीन पूर्व परीक्षा फेल झाले तरी माझा मुख्य परीक्षेचा अभ्यास सुरूच होता. पूर्व परीक्षेचे भरपूर पेपर मी सोडवले. तसेच मुख्य परीक्षेसाठी मराठी लिटरेचर आणि भूगोल, तसंच जनरल स्टडिज या सगळ्या विषयांचे अगदी घड्याळ लावून पेपर सोडवले. त्याचा मला खूप फायदा झाला. स्टॅंडर्ड रेफ्रन्स बुकचं वाचन, संकल्पना नीट समजावून घेणे हे महत्वाचं आहेच.

ऑप्शन बदलण्याची रिस्क -
2004, 2005 आणि 2006 सलग तीन अटेम्प्टला मी पूर्व परीक्षाच पास होऊ शकले नाही. तेव्हा पूर्व परीक्षेसाठी माझा ऑप्शन भूगोल हा होता. त्यानंतर चौथ्या अटेंम्प्टला मी ऑप्शन बदलण्याची रिस्क घेतली. मी भूगोल हा विषय बदलून इतिहास घेतला. त्याचा मला फायदा झाला. चौथ्या प्रयत्नात मी इंटरव्ह्यूपर्यंत पोहोचली पण फायनल लिस्टमध्ये नाव नव्हतं. मी जशी ऑप्शन बदण्याची रिस्क घेतली तशी सगळ्यांनीच घ्यावी असं मी म्हणणार नाही. पण सतत अपयश येत असेल तर जरूर पुनर्विचार करावा. ऑप्शन निवडताना तुमची आवड, गती, उपलब्ध साहित्य, मार्गदर्शन या सर्व बाबींचा विचार करावा. मी ऑप्शन बदलण्याचा मोठा धोका स्वीकारला. त्याचा मला नव्याने अभ्यास करावा लागला होता. अखेर पाचव्या प्रयत्नात मी भारतात 169 वी आणि महाराष्ट्रात 4 थी येत आयएएस झाले.

मुलाखतीची तयारी -
युपीएससीची जेव्हा मुलाखतीसाठी जाहिरात येते तेव्हा त्यात इंटरव्ह्यू असा शब्द न वापरता पर्सनॅलिटी टेस्ट असा शब्द वापरतात. माझं पेपर लिखाणाचं माध्यम मराठी होतं. त्यामुळे इंटरव्ह्यूपण मी मराठीतच दिला. पण मी मधून मधून इंग्लिशमधून उत्तरं देण्याचा प्रयत्न करत होते. मुलाखतीमध्ये ते ओपिनियन बेस्ड प्रश्‍नपण विचारतात. तुम्हाला सगळं काही माहिती असावं अशी त्यांची अपेक्षा नसते आणि ते शक्‍यही नाही. तुमचा अंतर्बाह्य प्रामाणिकपणा मुलाखतीमध्ये खूप महत्वाचा आहे.

अय्याज तांबोळी (IAS)


अय्याज तांबोळी (IAS)

प्रेरणा -
जीवनात काहीतरी विशेष करावं अशी इच्छा होती आणि त्यातच बै.जी.वैद्यकीय महाविद्यालयात 2001 साली शिकत असताना डॉ. श्रीकर परदेशी व डॉ. विजय पिंगळे ही परीक्षा उत्तीर्ण झाले व मी निर्णय पक्का केला. मात्र पूर्णवेळ तयारी पदवीनंतर सुरू केली.

पूर्व + मुख्य परीक्षेची तयारी -
यूपीएससी ची परीक्षा ही तीन टप्प्यात म्हणजे पूर्व परीक्षा, मुख्य परीक्षा व मौखिक याक्रमाने होते. मात्र तयारीचा क्रम पूर्णत: उलटा आहे. सर्वात प्रथम मौखीक परिक्षेची तयारी म्हणून कॉलेजमध्ये असताना बायोडाटा डेव्हलप करण्यावर भर दिला. यासाठी गिर्यारोहणाचा छंद जोपासला. महाविद्यालयीन स्तरावर विद्यार्थी प्रतिनिधी म्हणून काम करताना विविध कार्यक्रमाच्या आयोजनात सक्रीय सहभाग घेतला. पुण्यात पुरुषोत्तम करंडक असो वा शनिवारवाड़ा महोत्सव, न चुकता हजेरी लावत होतो. तसेच डीमार्फ या संस्थेसोबत त्सुनामीग्रस्त व कोकणच्या पुरग्रस्त भागात काम केले. या सगळ्या अॅक्टिव्हिटीजमधून ज्ञानसंवर्धन व व्यक्तिमत्व विकास होत गेला. सर्वात महत्वाचे म्हणजे यूपीएससीचा इंटरव्ह्यू याच सर्व बाबींवर झाला. जो खूप चांगले गुण देऊन गेला.

कॉलेजच्या दिवसामध्येच अक्षर बिघडू न देता लिखाणाचा वेग वाढवणे, कोर्‍या कागदावर सरळ रेषेत लिहण्याची सवय करणे, भारत-जग-राज्ये यांचे नकाशे हाताने काढ़णे, वृत्तपत्र-मासिके यांचे नियमित वाचन करून टिपण बनवणे यावर लक्ष दिले.

मुख्य परीक्षा हा प्रक्रियेतील सर्वात महत्वाचा टप्पा, सर्वाधिक निर्णायक; म्हणून यासाठी पूर्ण योजनाबद्ध तयारी आवश्यक आहे. मुख्य परिक्षेमध्ये आवश्यक गोष्ट म्हणजे सामान्य ज्ञान,ऐच्छिक विषयांचा संमतोल व समग्र अभ्यास. यासाठी खालील दृष्टिकोण महत्वाचा आहे.
1) सामाजिक आणि राजकीय विषयांसंबंधीची माहिती आणि अभ्यास
2) सामाजिक आणि आर्थिक उद्दिष्टे ते साध्य करण्यातल्या अडचणी यांचं आकलन
3) नेमकं आणि अचूक उत्तर लिहण्याचा सराव

अभ्यासक्रमाचा बारकाइने अभ्यास करून पूर्वी आलेल्या प्रश्नांचे स्वरूप समजून घ्या. चर्चा करा, टीकात्मक विश्लेषण करा, मूल्यमापन करा, स्पष्टीकरण करा या प्रत्येक शब्दबरोबर प्रश्नचा अर्थ बदलतों म्हणून उत्तरातही बदल आवश्यक. प्रश्नपत्रिका तयार करणारा आणि पेपर तपासणार्‍याच्या भूमिकेतून प्रश्नांकडे बघण्याची सवय लावून घ्या. सर्वात म्हत्वाचे म्हणजे प्रश्नास अनुसरून स्वत:चं व्यक्तिमत्व आणि वेगळेपण उत्तर लिहिताना सिढ्ध करावं. बरेचजण शब्दमर्यादेत उत्तर लिहावं लागतं याचा बाऊ करुन घेतात, उत्तर लिहिताना पहिली मर्यादा पाळायची ती म्हणजे समर्पक व पुरेपुर उत्तर. दूसरी मर्यादा वेळेची आणि शक्य झाल्यास शब्दाची. एनसीइआरटीची पुस्तके विशेषत: सामान्यज्ञान व भूगोल,इतिहास यासारख्या ऐछिक विषयासाठी मूलभूत आधार आहेत त्यांचा जरूर वापर करावा.

पूर्व परिक्षेविषयी:
पूर्व परिक्षेत दोन पेपर असतात- सामान्यज्ञान व सी-सॅट. सामान्यज्ञानासाठी चालू घडामोडी,भूगोल,इतिहास,राज्यघटना,आंतरराष्ट्रीय संबंध यावर विशेष भर देताना अर्थशास्त्र,विज्ञान-तंत्रज्ञान याकडे दुर्लक्ष करू नये. द हिन्दू,क्रॉनिकल यांचे वाचन व टिपण काढणे आवश्यक आहे. सी-सॅट बद्दल गांगरून न जाता बु्द्धिमत्ता चाचणी आणि उतारा वाचून प्रश्न सोडवण्याचा नियमित सराव करावा. मात्र मूख्यपरिक्षेची मूलभूत तयारी न करता पूर्व परीक्षा देणे अयोग्य.

कन्सेप्च्युअल क्‍लॅरिटी महत्वाची

मोक्षदा पाटील (IPS)


पहिल्या आणि दुसऱ्या प्रयत्नात प्रीलिमच फेल, तिसऱ्या प्रयत्नात इंटरव्ह्यूपर्यंत मजल आणि अखेर चौथ्या प्रयत्नात 2011 च्या युपीएससी परीक्षेत मोक्षदा पाटील संपूर्ण भारतात 237 वी आली. जाणून घेऊया तीचा हा प्रवास 

प्रेरणा - 
वडील ठाणे महानगर पालिकेत एक्‍झिक्‍युटिव्ह इंजिनिअर होते. टी चंद्रशेखर ठाणे महानगरपालिकेचे आयुक्त कलेक्‍टर असताना त्यांनी जो रस्ता रुंदीकरणाचा धडाकेबाज कार्यक्रम हाती घेतला तो सगळ्या
 महाराष्ट्राला माहिती आहेच. माझ्या वडिलांनी त्या काळात अक्षरश: 20-20 तास काम केलं होतं. तेव्हा माझ्या लक्षात आलं की विकास कामात प्रशासन किती महत्वाची भूमिका बजावू शकतं आणि एक अधिकारी काय करू शकतो. आणि हीच माझी प्रशासनात येण्यामागची प्रेरणा आहे.

पूर्व + मुख्य परीक्षेची तयारी -
तिसऱ्या प्रयत्नापासून मी खऱ्या अर्थाने तयारीला सुरूवात केली. माझं एम.ए. सोशॉलाजीत झालं असल्याने एक ऑप्शन सोशॉलॉजी होताच दुसरा मी मराठी लिटरेचर घेतला. मराठी लिटरेचरचे बरेच पेपर सोडवले. पूर्व परीक्षेसाठीही जेवढे जास्त पेपर सोडवून बघाल तेवढं चांगलं आहे. जनरल स्टडीजचा अभ्यास करताना आणि एकूणच कन्सेप्च्युअल क्‍लॅरिटी महत्वाची आहे. जुन्या पेपरचं ऍनालिसीस करणं खूप आवश्‍यक आहे. त्यामुळे तुम्हाला युपीएससीचं बदलतं ओरिएंटेशन कळतं.

संदर्भ पुस्तकं -
1) हरलोंबस
2)मॅकआयव्हर अँड पेज
3)पेंग्विन किंवा ऑक्‍सफर्डची समाजशास्त्राची डिक्‍शनरी
4) मॅंडेलबाम
5)बॉटमोर
6)चेंजिंग इंडियन सोसायटी- योगेश अटल
7)सोशल मुव्हमेंट्‌स इन इंडिया - एम.एस.ए.राव
8)कास्ट इन इट्‌स टवेंटिएथ सेंच्युरी अवतार - एम.एन.श्रीनिवास
9)ट्रायबल इंडिया - नदीम हसनैन
10)सोशल ऍन्थ्रॉपॉलॉजी - मदन अँड मजुमदार
11) इंडियन सोसायटी - सी.एन.शंकरराव
12)सोशॉलॉजी - सी.एन.शंकरराव
13) इंडियन सोशॉलॉजिकल थिंकर्स - बी.के.नागला
14) जुने सोडवलेले पेपर्स - क्रॉनिकल पब्लिकेशन
15) मॉडर्नायझेशन ऑफ इंडियन ट्रॅडिशन - योगेंद्र सिंग
16) सोशल मुव्हमेंट्‌स इन इंडिया - घनश्‍याम शहा
17) सोशल स्ट्रॅटिफिकेशन अँड मोबिलिटी - के.एल.शर्मा

तयारी -
तयारी करताना मी प्रामुख्याने इंटरनेटचा जास्तीत जास्त वापर करण्यावर भर दिला. वेगवेगळ्या लोकांशी, मित्र मैत्रिणींशी चर्चा केली. चर्चेतून एखाद्या विषयाचे निरनिराळे पैलू कळण्यास मदत होते. शिवाय वृत्तपत्र, मॅगझीन्स, टी.व्ही. शोज बघितले.

यशाचं सूत्र -
माझे पहिले दोन अटेम्प्ट सीरियसली दिले नव्हते. तिसऱ्या अटेम्प्टपासून मी खऱ्या अर्थाने तयारी सुरू केली. त्यामुळे अगदी प्रत्येक अटेम्प्ट सीरियसली द्या हे मी जरूर सांगेन. पहिल्या दोन प्रयत्नात मला परीक्षेची पूर्ण कल्पना मला आली नव्हती आणि मार्गदर्शनाचाही अभाव होता. तेव्हा परीक्षेचं स्वरूप नीट समजून घेणं खूप आवश्‍यक आहे. सोबतच करिअरचा प्लॅन बी तयार असल्यास अधिक निश्‍चिंतपणे अभ्यास करता येतो.

वैभव निंबाळकर (IPS)


वैभव निंबाळकर (IPS)

केंद्रीय लोकसेवा आयोगाची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्याला भारतीय पोलिस सेवेत (आयपीएस) प्रवेश मिळाला आणि केडर मिळाले ते आसाम. अतिशय अस्थिर आणि अशांततामय वातावरण अशी आसामची आपल्याला ओळख आहे. नक्षलवादी आणि अंतर्गत अशांतता यामुळे तेथील राजकीय आणि सामाजिक वातावरण नेहमीच तणावग्रस्त असते. पण आसाम केडरमिळाल्यानंतरही वैभवच्या घरामधून अशी कोणतीही नकारात्मक प्रतिक्रिया आली नाही. वै
भव म्हणतो, ''माझ्या आईवडलांनी, बहिणीने मला केडर बदलून घे, असा कोणताही सल्ला दिला नाही.



उलट त्यांच्याकडून पाठिंबाच मिळाला. माझे वडील न्यू इंडिया इन्शुरन्समध्ये नोकरीला, आई गृहिणी, बहीण हिंदी-मराठी सीरियल्समधून अभिनय करते. माझे मात्र सिव्हिल सर्व्हिस हेच ध्येय होते.



अगदी लहान असल्यापासून मला खाकी वर्दीचे आकर्षण असल्याने आपण आयएएस किंवा तत्सम परीक्षा देऊन 'सर्व्हिस'मध्येच यायचे, असेच ठरवले होते. खरे तर बारावीला उत्तम गुण मिळाले होते. इंजिनिअरिंगला प्रवेश मिळाला होता तरीही बी. एस्सी.ला प्रवेश घेतला आणि यूपीएससीसाठी तयारी सुरू केली. पहिल्याच प्रयत्नात परीक्षा उत्तीर्ण झालो. देशपातळीवर 204 वा नंबर मिळवून आयपीएस झालो. पण मी या परीक्षेमध्ये उत्तीर्ण झालो नसतो तर गणित विषयाचा शिक्षक किंवा प्राध्यापक झालो असतो. कारण गणित माझा पहिल्यापासून आवडता विषय आहे. माझ्या मते यूपीएससीची तयारी करण्यासाठी खंबीर मानसिकतेची गरज असते. त्यासाठी कसून अभ्यासही करावा लागतो. या परीक्षांसाठी मी सोशॉलॉजी आणि मराठी साहित्य हे विषय घेतले होते. त्याचबरोबर राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय विषयावरील लेख, वर्तमानपत्रे, वेगवेगळी मासिके यांचे वाचन केले. यामुळे 'आउट ऑफ बॉक्स थिंकिंग' करण्यास मदत होते. याचा प्रत्यय मला मुख्य परीक्षेच्या दरम्यान आला. म्हणून मराठी साहित्य आणि निबंध या लेखी परीक्षांमध्ये मी 'रँक होल्डर' ठरलो.''



वैभवला आयपीएसचे ट्रेनिंग पूर्ण केल्यानंतर पहिलेच पोस्टिंग आसाममधील 'बोकाखाट' जिल्ह्यात मिळाले. याच जिल्ह्यात भारतातील प्रसिद्ध काझीरंगा अभयारण्याचा बराचसा भाग येतो. परंतु आसाम म्हणजे भारताचा दुर्लक्षित, सर्वार्थाने उपेक्षित असा उत्तर-पूर्व भाग. शेजारच्या राष्ट्रांमधून घुसखोरी. नक्षलवाद्यांच्या हिंसक कारवायांना साक्षी असलेला अशांत टापू. यावर वैभव म्हणाला, ''बरोबर हेच चित्र माझ्या डोळ्यासमोर होते. अर्थात हे सर्व खोटे होते, अशातला भाग नाही. मीदेखील आसाम यापूर्वी पाहिला नव्हता. लोक कसे असतील? प्रत्यक्ष शासकीय कामाचा अनुभव नव्हता. मी स्वत: उपरा माणूस. स्वीकारतील का? असे अनेक प्रश्न माझ्या मनात घोळत होते. मी 13 सप्टेंबर 2011 रोजी 'एसडीओ' म्हणून चार्ज घेतला. या जिल्ह्याच्या हद्दीत काझीरंगा अभयारण्याचा मोठा प्रदेश येतो. त्यामुळे अर्थातच वन्यजीव तस्करांचा मोठा धोका या भागात आहे. आसाम प्रदेश गेंड्याच्या तस्करीसाठी कुप्रसिद्ध असून या प्राण्याची हत्या मोठय़ा प्रमाणात अवैधरीत्या केली जाते. आमच्या पोलिस दलाने 'अँटिपोचिंग' मोहीम सुरू केली आहे.

संजय आखाड़े (AIR - 263)


संजय आखाड़े (AIR - 263)

माझी परिस्थिती नाही आणि मी करू शकत नाही....सुविधा नाहीत असे म्हणणा-यांना संगमनेर तालुक्यातील एका विद्यार्थ्याने दिलेले उत्तर....

घरची परिस्थिती हलाखीची म्हणून प्राथमिक शिक्षण घेता घेताच त्याने हॉटेलमध्ये काम केले. मग आयटीआय होऊन फीटर झाला. मधल्या काळात पेपर वाटप असो वा एसटीडी दुकानात काम, कुठलीही लाज आणि कष्टाची न बाळगता ही कामेही केली. मग एक मोठं स्वप्न पाहिलं, युपीएससी करण्याचं. हेच कष्ट पुढे
 नेत त्याने अखेर हेही स्वप्न पूर्ण केलं नि या कठिण परिक्षेत तो देशात 263 व्या क्रमांकाने उत्तीर्ण झाला. नाशिकच्या संजय आखाडेची ही प्रेरणादायी कहाणी....

संगमनेर तालुक्यातील करुल हे संजयच मूळ गाव. दुष्काळी भाग असल्यामुळे रोजगारासाठी संजयचे वडील ज्ञानदेव आखाडे यांनी अनेक वर्षापूर्वी नाशिकचा रस्ता धरला. हनुमानवाडी येथील कष्टकर्‍यांच्या वस्तीत निवासाची सोय झाली आणि ज्ञानदेव यांनी हमाली तर संजयची आई विमलबाई यांनी विड्या वळण्याचे काम करून संसारासाठी धडपड सुरू ठेवली.

संजय लहानपणापासूनच अभ्यासात हुषार होता. पण कुटुंबाच्या परिस्थितीची जाणीव त्याच्यात खोलवर रूजली होती. कुटुंबाला आर्थिक हातभार लावावा म्हणून शाळेला सुटी लागल्यानंतर हॉटेलमध्ये काम करीत असे. हॉटेलमध्ये येणारे सुटाबुटातले ग्राहक पाहून आपण असे कधी तरी बनू अशी स्वप्ने त्याने नेहमीच पाहिली. पंचवटी माध्यमिक विद्यालयात माध्यमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर नोकरी लागेल आणि रोजगार मिळेल या आशेने संजयने दहावीनंतर शासकीय औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेत फिटरच्या प्रशिक्षणासाठी प्रवेश घेतला. या काळात डबा नेण्याचीही परिस्थिती नसल्याने रोज सायंकाळी पाच वाजता जेवण करायचो. म्हणजे दोन्ही वेळचे पोट भरल्याचे समाधान तरी लाभायचे, इति संजय.

फिटरचा कोर्स पूर्ण झाल्यानंतर सातपूर, अंबड, माळेगाव (सिन्नर) येथील विविध कंपन्यांत कामही केले. पण परिस्थिती काही बदलली नव्हती. दहा बाय दहाच्या घरात राहताना पाय लांब केले तरी ते भिंतीला लागायचे. आर्थिक बाबींसाठी नेहमी ओढाताण ठरलेली असायची. माळेगाव येथे केएसबीमध्ये काम करताना एके दिवशी वृत्तपत्रात युपीएससीची जाहिरात त्याला दिसली आणि त्या जाहिरातीने त्याच्या आयुष्याला वेगळीच कलाटणी मिळाली. मग त्याने कितीही कष्ट पडले तरी आयएसएस व्हायचेच असा निर्धार केला. तसा विचार भावांना बोलूनही दाखवला. पण आयएसएस म्हणजे नेमके काय याची त्यांनाही पुर्ण कल्पना नसल्याने त्यांनीही संजय जे करेल ते उत्तमच असेल असे समजून होकार दिला.

त्याच काळात नाशिक येथे पुणे येथील चाणक्य मंडलचे अविनाश धर्माधिकारी यांचे व्याख्यानही संजयने कामाला दांडी मारून ऐकले आणि तेथून या निर्धाराला बळकटी मिळाली. पुढील अभ्यासासाठी संजयने पुणे गाठले आणि तेथे चाणक्य मंडलमध्ये अभ्यासास सुरुवात केली. 2005 मध्ये संजयने पुर्वपरिक्षा दिली. त्यानंतर 2006 आणि 2007 मध्येही पुन्हा प्रयत्न केला. पण अपयशाने पाठ सोडली नाही. मग नको ती युपीएससी अशी त्याची मनोवस्था झाली. पण ज्येष्ठ क्रीडामार्गदर्शक भीष्मराज बाम आणि अन्य मित्रांच्या मार्गदर्शनामुळे संजयने या नैराश्यावर मात केली. याच काळात सीमा सुरक्षा दलाची परीक्षाही संजय पास झाला. मात्र, तिकडे न जाता याच ध्येयावर वाटचाल करायची म्हणजे एकदिवस यश नक्की मिळेल या आशेने तो चालत राहिला.

यशासाठी विचारांची स्पष्टता महत्वाची....



राहूल रेखावार (AIR-15)


केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेत देशात १५ वा आणि महाराष्ट्रात प्रथम क्रमांक पटकावलेल्या नांदेडच्या राहूल रेखावारची महान्यूजमधील ‘साक्षात्कार ’ सदरासाठी मुलाखत घ्यायची होती. पूर्वकल्पना देऊन संमती मिळविल्यानंतर त्याचं आनंदनगरमधील घर गाठलं. सकाळी ११ ची वेळ होती आणि राहूलही तयार होताच. आम्हाला पाहताच त्याने विनम्रपणे नमस्कार केला आणि लगेचच ट्रेमध्ये पाण्याचे चार ग्लास घेऊन आला. एक आयएएस अधिकारी एवढे आदरातिथ्य करतो यावर क्षणभर विश्वास बसला नाही. संस्कार आणि ज्ञान मिळाल्यामुळे व्यक्तीमत्व कसं घडत याच मूर्तीमंत उदाहरण समोर होतं. या व्यक्तीमत्वाच्या प्रभावाखालून क्षणभर बाहेर पडत मुलाखतीस सुरुवात केली. राहूलची महान्यूजसाठी घेतलेली ही मुलाखत.

युपीएससी परीक्षेचे आकर्षण केंव्हा व का वाटले असा प्रश्न करताच राहूल बोलका झाला. इयत्ता नववीत असतानाच निबंध व इतर स्पर्धात मी भाग घेत असे शिष्यवृत्ती परीक्षा, एमटीएस, एनटीएस आणि नवोदय परीक्षाही उत्तीण केल्या. वडील अशोकराव रेखावार याना मात्र, राहूलने सिव्हील सर्व्हीसमध्ये जावे असे सारखे वाटायचे. राहूललाही तो विचार पटला. आता तर आयएएस परीक्षा उत्तीर्ण झाल्याने एक व्यासपीठ मिळाले. गरिबांना परिणामकारकरित्या मदत करण्याची संधी मिळाली असे तो म्हणाला.

मेहनतीवर राहूलचा प्रचंड विश्वास आहे. युपीएससी ही केवळ बुध्दीमत्तेची परीक्षा आहे, असे नव्हे तर व्यक्तीमत्व विकासाला या परीक्षेत असाधारण महत्व आहे. व्यक्तीमत्व विकासासाठी प्रत्येकाने मेहनत घेणे आवश्यक आहे. या व्यक्तीमत्वाच्या जोडीला आत्मविश्वास असेल तर चांगला अधिकारी म्हणून काम सुरु करता येते. तिचे निश्चित चीज होईल हे लक्षात घेऊन स्पर्धा परीक्षेला सामोरे जावे. आज काय केले, का केले आणि उद्या काय करणार या बाबींचे सातत्याने चिंतन करावे. त्यामुळे जीवनात अनेक क्षेत्रात यशस्वी होता येते, अशी त्याची धारणा आहे.

प्रशासनाचा अनुभव घेण्यासाठी बिटस् पिलानी येथे त्याने अनेक विद्यार्थी मंडळामध्ये भाग घेतला. चार हजार विद्यार्थी संख्या असलेल्या तेथील मेस सिस्टीमच्या प्रशासकीय समितीत त्याने एक वर्ष काम केले. राष्ट्रीय सेवा योजनामध्ये समाज कार्याचा अनुभव घेतला. समाजिक उद्योगशिलतेचा अनुभव येण्यासाठी नोकरी करत त्याने सेक्टर नोएडा, दिल्ली येथे एका झोपडपट्टीत एक रात्र शाळा सुरु केली. दिवसा काम करणारे अशिक्षीत मुले-मुली तेथे लेखन, वाचन शिकायचे. हे काम वर्षभर केल्यावर स्वत:च्या आयएएसच्या ध्यासाविषयी त्याची खात्री पटली. ऑक्टोबर २००६ मध्ये राहूलने नोकरीचा राजीनामा देऊन युपीएएसी पूर्णवेळ परीक्षेची तयारी सुरु केली.

बोलण्याच्या ओघात राहूलने लोकराज्य मासिकाचा आवर्जून उल्लेख केला. तो म्हणाला, हे मासिक त्यातील शासनाचे धोरण, योजना, यशवंतांची मनोगते, एमपीएससी विषयक मार्गदर्शन, रोजगाराच्या संधी याबाबतच्या माहितीमुळे स्पर्धेत उतरलेल्या विद्यार्थ्यासाठी दिवसेदिवस निश्चित उपयुक्त ठरत आहे.

जिद्द, चिकाटी आणि मेहनत यशाचे मार्गदर्शक



IPS अनिल पारस्कर

जिद्द, चिकाटी ठेवली आणि खूप मेहनत घेतली की यश नक्की मिळते, हे लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेचे वैशिष्ट्य आहे. हे लक्षात घेवून तयारी करा आणि आपण यशस्वी होणारच असा विश्वास बाळगा असे आवाहन या परीक्षेत यशस्वी झालेल्या अनिल पारस्कर यांनी महान्यूजशी बोलतांना व्यक्त केला.

प्रश्न:- स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास कधी सुरु केला?
उत्तर:- मी बारावीपर्यंत अकोला येथे होतो. बारावीत दोन वर्षे नापास झालो. त्यामुळे थोडासा नाराज झालो होतो. त्यावेळी चांगली दोन पुस्तके वाचनात आली. 'तांबट फुटी' हे गो.नी.दांडेकर यांचे पुस्तक आणि 'झाडाझडती' हे विश्वास पाटील यांचे पुस्तक. या पुस्तकात जिल्हाधिकारी खूप चांगल्याप्रकारे काम करु शकतो असा आशय आहे. ते वाचून वाटले की आपण या क्षेत्रात काहीतरी करु शकतो. त्यावेळी ठरवले बारावी पास झाल्यावर आपण आय.ए.एस.ची तयारी करायची. यासाठी मला घरच्यांनी खूप पाठींबा दिला. तुला जे करायचे आहे ते कर असे ते सांगत. घरचे फारसे शिकलेले नाहीत. तरीही मला मोकळीक चांगली दिली. दुसरे म्हणजे मित्र खूप चांगले मिळाले. मित्रांनी सतत मानसिक आधार दिला.

प्रश्न:- अभ्यास कशा रितीने करायचा असे ठरविले?
उत्तर:- पुण्याला आल्यावर मी बी.एस.सी. पूर्ण केले. त्यानंतर पुण्याला इतिहास विषयाचे मार्गदर्शन घेतले आणि थेट पूर्व परीक्षेची तयारी करायला सुरुवात केली. त्यानंतर एलएलबी करत होतो. पण सहा महिन्यानंतर लक्षात आले आपण दोन्ही गोष्टींना न्याय देऊ शकत नाही. त्यामुळे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी मी स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करु लागलो.

प्रश्न:- इतिहास विषय का निवडला?
उत्तर:- इतिहासविषयक कादंबर्‍या बर्‍याच वाचल्या होत्या. त्यामुळे सहा महिने आवडीने अभ्यास केला. मी मराठी माध्यम निवडले होते. मराठी माध्यमातून इतिहास विषयाची बरीच पुस्तके आहेत. पुण्यात इतिहास विषयाचे उत्तम मार्गदर्शन मिळते आणि महाराष्ट्रातून इतिहास विषय घेऊन उत्तीर्ण होणारी बरीच मुले आहेत.

प्रश्न:- मार्गदर्शन मिळत नसल्याने परीक्षेला बसत नाही, असे म्हणणार्‍या मुलांसाठी आपण काय सांगाल?
उत्तर:- ग्रामीण भागातील बरेच विद्यार्थी उत्तीर्ण होत आहेत. त्यांच्याकडून मार्गदर्शन घ्यायचे. स्वत: चांगला अभ्यास करणे खूप महत्त्वाचे असते. अभ्यास करताना कोणती दिशा ठरवावी, दृष्टीकोन कोणता ठेवावा आणि नेमका काय अभ्यास करायचा हे समजल्यावर स्वत:च्या गावात सुध्दा अभ्यास करु शकतो. वृत्तपत्र आणि इंटरनेट खेडयात पोहोचले आहे. त्याद्वारे खूप अभ्यास होतो. यावेळी महाराष्ट्रातील जे पहिले पाच उत्तीर्ण विद्यार्थी आहेत, त्यांनी कधीही दिल्लीला जाऊन अभ्यास केला नाही. पुण्यात किंवा स्वत:च्या घरी अभ्यास केला आहे.

प्रश्न:- पूर्व परीक्षेची तयारी कशी करायची?
उत्तर:- पूर्व परीक्षेला एका प्रश्नाला चार पर्याय असतात. त्यापैकी योग्य उत्तर निवडायचे असते. एक वैकल्पिक विषय आणि दुसरा सामान्य अध्ययन विषय असतो. सामान्य अध्ययनाचा एकंदरीत आवाका फार मोठा असतो. मे महिन्यात परीक्षा असते. त्यामुळे ३१ मार्चपर्यंत अभ्यास पूर्ण होऊन त्यानंतर उजळणी झाली पाहिजे.

प्रश्न:- मुख्य परीक्षेची तयारी कशी करायची?
उत्तर:- तुम्हाला असणार्‍या माहितीचे आकलन आणि विश्लेषण कसे करता, हे तुम्हाला मुख्य परीक्षेत विचारले जाते. मुख्य परीक्षेला एका गोष्टीवर अनेक अंगांनी विचार करुन उत्तर लिहावे लागते. उदा. भारतातील क्रांतीकारी चळवळीचे स्वरुप स्वातंत्र्यापर्यंत कसे बदलत गेले?, असा प्रश्न होता. हा प्रश्न पूर्व परीक्षेत असता तर कोणत्या क्रांतीकारकांनी कोणती संघटना स्थापन केली किंवा कोणत्या चळवळीत भाग घेतला असा विचारला गेला असता. मुख्य परीक्षेत त्याचे उत्तर लिहिताना सुरुवातीच्या काळात हिंसक नंतर समाजवादी वळण, १९४२ चे आंदोलन, गांधीवादी, पत्रीसरकारसारखी स्वत:ची सरकार स्थापन केली म्हणजे पहिल्या टप्प्यात कोणी कोणत्या चळवळीत भाग घेतला हे माहिती करायचे आहे. पण पुढच्या टप्प्यात त्या चळवळीचे ध्येय काय, लक्ष्य काय आणि स्वरुप कसे होते हे माहित करायचे होते.

प्रश्न:- मुलाखतीची तयारी कशी करायची?
उत्तर:- मुलाखतीत सखोल ज्ञान किती आहे हे पाहिले जाते. भगतसिंग यांचे विचार भारतासाठी योग्य होते का? भगतसिंगांच्या मागे फार लोक नव्हते पण गांधीजींच्या मागे खूप लोक होते, तुम्हाला काय वाटते? भगतसिंगांचा मार्ग योग्य होता का? अशा स्वरुपाचे प्रश्न विचारले जातात. भगतसिंगांना वाटत होते की हिंसक मार्गाशिवाय स्वातंत्र्य मिळणार नाही. गांधीजींना वाटत होते हिंसक मार्ग अवलंबल्यावर लोक पाठीशी उभे राहणार नाहीत. त्यामुळे दोन्ही बाजू पटवून देऊन संतुलीत उत्तर द्यायचे असते. मुलाखतीत पूर्वग्रहदूषित विचार असता काम नये.

प्रश्न:- भाषेचे माध्यम कोणते घ्यावे असे तुम्हाला वाटते?
उत्तर:- मराठी माध्यमातूनही चांगले मार्क मिळत आहेत. गेले पाच सहा वर्षे खूप मुले मराठीतून उत्तीर्ण होत आहेत. इंग्रजीतूनही बरेचजण उत्तीर्ण होत आहेत. मराठीत चांगली पुस्तके कमी आहेत. त्यासाठी इंग्रजीचे आकलन होणे गरजेचे आहे. पण मुलाखत किंवा परीक्षा कोणत्याही माध्यमातून दिली तर मार्क्स नक्की मिळतात.

प्रश्न:- परीक्षा उत्तीर्ण झाला तेव्हा घरच्यांची काय प्रतिक्रिया होती?
उत्तर:- मी पुण्यात होतो. मला मित्रांनी सांगितले, तू पास झालास. मग मी घरच्यांना सांगितले, मी पास झालोय. त्यांना विश्वास बसला नाही. मग वडिलांनी भावाला पाठविले. त्याने इंटरनेटवर निकाल पाहिला आणि वडिलांना सांगितल्यावर त्यांचा विश्वास बसला. त्यांनी त्या दिवसभरात चारशे ते पाचशे लोकांना फोन करुन सांगितले.

प्रश्न:- प्रशासकीय सेवेत जाऊ इच्छिणार्‍यांना तुम्ही काय सल्ला द्याल?
उत्तर:- पूर्व परीक्षेला जाण्याअगोदर एक वर्षभर तयारी केली तर त्याला आदर्श तयारी म्हणता येईल. वाचण्यासाठी लागणार्‍या पुस्तकांची लिस्ट बनवून ती पुस्तके आणायची.वाचायची. दहा ते बारा तास अभ्यास करायला हवा. बर्‍याचदा मला असे वाटायचे, इतिहासात आपण स्वत: उभे राहून घटना पाहतो आहे एवढी एकाग्रता हवी आहे. या परीक्षेची तयारी करताना कोणताही विचार करायचा नाही. ध्यानधारणा करणे गरजेचे आहे. कारण त्यामुळे एकाग्रता वाढते. अभ्यासाला बसण्याची क्षमता वाढते.

प्रश्न:- मुलाखतीच्या वेळी कोणती काळजी घ्यावी?
उत्तर:- मुलाखत पूर्वग्रहदूषित नको. पॅनेलसमोर हसतमुख गेले पाहिजे. शांत डोक्याने विचार करुन उत्तर द्यायला हवे. दोन पर्यायांपैकी कोणता पर्याय निवडता यावरुन ते तुमची निर्णय क्षमता पाहतात. सामाजिक प्रश्न सोडविणारा व्यक्ती म्हणून ते आपल्याकडे पाहतात. सामाजिक प्रश्नांच्या दोन्ही बाजूंची तयारी केली तर अवघड जात नाही. मला प्रश्न विचारला होता की, महाराष्ट्र प्रगत राज्य आहे पण गुन्हेगारी वाढते आहे ही विसंगती समजावून सांग. मी त्यांच्या या मुद्दयावर हरकत घेतली. महाराष्ट्र प्रगत राज्य आहे पण गुन्हेगारीचे हे राज्य नाही. मग मुंबईत काय आहे असे ते म्हणाल्यावर मी सांगितले, मुंबईत एकीकडे श्रीमंती आहे आणि दुसरीकडे गरीबी आहे. येथे खंडणी गोळा करुन गुन्हेगार मोठे झाले. हे भारताचे आर्थिक केंद्र असल्याने याच ठिकाणी ते वाढत आहे.

प्रशांत होळकर (IPS)


प्रशांत होळकर (IPS)


यश मिळविण्यासाठी ग्रामीण भागातील विद्यार्थी जोखीम पत्करताना दिसत नाहीत. परिणामी यूपीएससी, एमपीएससीसारख्या स्पर्धा परीक्षांमध्ये ते टिकत नाहीत. यश मिळवायचे असेल तर जिद्द, चिकाटी व खडतर परिश्रम याला पर्याय नाहीच; परंतु त्याचबरोबर आपला कल पाहून विषयांची निवड केली तर यश मिळणे फारसे अवघड नाही. आमच्या आयपीएस बॅचमधील अनेकांना दहावीला 55 ते 60 टक्के गुण होते; परंतु त्यांनी मोठी स्वप्ने बघितली. ती प्रत्यक्षात उतरविण्यासाठी कठोर मेहनतीची तयारी ठेवली. त्यामुळे यश त्यांच्याकडे चालून आले.

केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेतील यशानंतर मला पसंतीचे पोलिस खाते मिळाले आहे. मी तसा शेतकरी कुटुंबातील. घरची फारशी शैक्षणिक पार्श्‍वभूमी नाही. पहिली ते दहावीचे शिक्षण सोमेश्‍वर विद्यालयात घेतले. त्यानंतर विद्या प्रतिष्ठानमध्ये बारावीपर्यंतचे शिक्षण झाले. पुण्याच्या वाडिया कॉलेजमधून त्यांनी बी.ई. पदवी मिळविली. त्याच वेळी स्पर्धा परीक्षेची तयारी सुरू केली व त्यात यशही मिळविले. हैदराबादच्या सरदार वल्लभभाई पटेल अकादमीमध्ये प्रशिक्षण पूर्ण झाले आहे. लवकरच मी महाराष्ट्रात अतिरिक्त पोलिस अधीक्षक म्हणून रुजू होणार आहे. परीक्षेत उत्तीर्ण झाले म्हणजे संपले असे नाही. खरे तर तेथून पुढेच खरी कसोटी लागते.

एमपीएससी अथवा यूपीएससी परीक्षा कोणतीही असो, विषय निवडताना विद्यार्थ्यांनी काळजी घेतली पाहिजे. या दोन्ही परीक्षांच्या अभ्यासक्रमात फारसा बदल नाही. त्यामुळे एकाच वेळी दोन्ही परीक्षा डोळ्यापुढे ठेवून अभ्यास केला तरी चालेल. अवतीभवती घडणाऱ्या घटनांची नोंद आपल्या मनामध्ये ठेवली पाहिजे. जगात सतत नवनवीन गोष्टी घडत असतात. त्याबाबत अधिक खोलात जाण्याची तयारी हवी. स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या ग्रुपचे घटक बनले पाहिजे. ग्रुपमधील चर्चेतून अनेक विषय सहजपणे समजू शकतात.

आपल्याकडील विद्यार्थी मुलाखतीत अनेकदा अपयशी ठरतात. वेगवेगळ्या भाषा अवगत नसतात, हे त्यातील महत्त्वाचे कारण. केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेनंतर ज्या वेळी दिल्लीत मुलाखती होतात तेथे इंग्रजीतून प्रश्‍न विचारले जातात. तेथे आपण आपल्या भाषेतून उत्तरे दिली तरी चालते; परंतु हिंदी अथवा इंग्रजीतून उत्तरे देणे अधिक फायद्याचे. हिंदी ही राष्ट्रभाषा असताना आपल्याला ती नीटपणे बोलता येत नाही. त्यात सुधारणा केली पाहिजे. मुलाखत म्हणजे केवळ प्रश्‍नोत्तरे नव्हे. आपले व्यक्तिमत्त्व यानिमित्ताने समोरच्या व्यक्ती जोखत असतात. त्यामुळे आत्मविश्‍वास, सामाजिक जाण व आजूबाजूच्या घटनांचे बारकावे आपल्याला माहीत असायला हवेत.

नितीन येवला (IFS)


नितीन येवला (IFS)

परीक्षेत यश मिळविण्यासाठी जोखीम पत्करण्याची तयारी व कष्ट करण्याची जिद्द ठेवल्यास मराठी युवक युवतींना सहज यश प्राप्त होऊ शकते. असा विश्वास सन २००९ च्या नागरी सेवा परीक्षेत देशात १०६ व्या क्रमांकासह राज्यात दुसरा आलेल्या नितीन येवला यांनी व्यक्त केला !

नागरी सेवा परीक्षेत यश मिळविण्यासाठी जोखीम पत्करण्याची तयारी व कष्ट करण्याची जिद्द ठेवल्यास मराठी युवक युवतींना सहज यश प्राप्त होऊ शकते. असा विश्वास सन २००९ च्या नागरी सेवा परीक्षेत देशात १०६ व्या क्रमांकासह राज्यात दुसरा आलेल्या नितीन येवला यांनी महान्यूजशी बोलतांना व्यक्त केला !

नाशिक जिल्हयातील मालेगांव मधील मी रहिवाशी आहे. भाऊ इंजिनिअर आहे. दहावी व बारावीच्या परीक्षेत मी गुणवत्ता यादीत आलो. इलेक्ट्रॉनिक ऍड टेलिकम्युनिकेशन विषयात अभियांत्रिकी पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर एका कंपनीत नोकरी पत्करली. खाजगी नोकरीत माझे मन रमत नव्हते. चांगल्या हुद्दाची नोकरी करावी. जेणेकरुन समाजसेवा करता येईल, असे विचार मनात घर करुन होते. पुन्हा जिद्दीने अभ्यासाला लागलो. अभियांत्रिकेचे विषय स्पर्धा परीक्षेत यश मिळवून देऊ शकत नाही, याची मला जाणीव होती. चांगले गुण मिळवून देणारे विषय म्हणून समाजशास्त्र व राज्यशास्त्र हे दोन विषय ऐच्छिक विषय म्हणून मी निवडले.

इंजिनिअरिंग आणि कलाशास्त्राचे विषय, यांची सांगड घालणे सुरूवातीला अवघड गेले. पण दोन्ही विषयाचा अगदी बारकाईने अभ्यास केला. वेगवेगळया लेखकांची पुस्तके वाचली. वाचनासाठी बैठक आणि त्याविषयाची आवड असावी लागते. ते दोन्ही गुण माझ्या अंगी होते. हळूहळू विषय कळू लागले आणि नंतर ते सोपे वाटू लागले.

परीक्षा मात्र इंग्रजी भाषेत दिली. खरे पाहता माझे शिक्षण बारावीपर्यंत मराठी माध्यमामध्ये झाले होते. परंतु एकदा आवड निर्माण झाली की, इंग्रजी देखील सोपी वाटू लागते, हे मी माझ्या अनुभवाने सांगतो. इंग्रजीचा तोटा कमी आणि फायदा जास्त असतो. इंग्रजीमध्ये संदर्भग्रंथ विपुल आहेत. शिवाय मुलाखतीच्या वेळी सरळसरळ संवाद साधता येतो.

वडील सुभाष व आई सुनीता येवला हे दोघेही शिक्षकी पेशातील असल्यामुळे सहाजिकच शिक्षणाचे बाळकडू लहानपणापासूनच मिळाल होते. मात्र माझा आदर्श आई आहे. आईने विविध अभ्यासक्रमात प्राविण्य मिळविले असल्यामुळे आई मधील जिद्द व चिकाटी हे गुण नेहमी मला बळ देतात.

महाराष्ट्रातील तरुणांचे नागरी सेवा परीक्षेतील उत्तीर्ण होण्याचे प्रमाण वाढविण्यासाठी काय केले पाहिजे, असे विचारले असता, महाराष्ट्र शासनाने नेमलेल्या बोंगिरवार समितीच्या शिफारशींची गंभीरपणे अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे. त्यासोबतच मुंबई, नागपूर, औरंगाबाद धर्तीवर सर्व जिल्हा पातळीवर प्रशिक्षण केंद्र सुरु करण्याची गरज आहे. हे झाल्यास ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना त्याचा निश्चितपणे फायदा होईल, असे वाटते. एखाद्या मुलगा जर अशा परीक्षांना बसण्यासाठी उत्सुक असेल तर त्याला समाजाने प्रोत्साहन देणे गरजेचे आहे. त्यामुळे प्रशासनात ग्रामीण युवकांचा सहभाग वाढण्यास मदतच होणार आहे.

आर्थिक परिस्थितीवर मात करुन यश मिळविण्याचा आनंद वेगळाच असतो. जिद्द ठेवली पाहिजे. जिल्हा व तालुक्याच्या ठिकाणी विपुल ग्रंथसंपदा उपलब्ध आहे. इंटरनेटमुळे तर जग जवळ आले आहे. या सर्व बाबींचा विचार करुन मुलांनी तयारी केली पाहिजे. दररोज इंग्रजी व मराठी वृत्तपत्र आवर्जुन वाचले पाहिजे. त्याची टिपण काढली पाहिजे. समोर धेय्य ठेवून तयारी करायला हवी. स्पर्धा परीक्षा म्हणजे जोखीम वाटते. ती भीती सर्व प्रथम मनातून काढायला हवी. उलट वाचनामुळे आत्मविश्वास वाढतो. परीक्षा कुठलीच अवघड नसते. फक्त आपली तयारी पाहिजे.

मराठी लोक नेहमी संकोच बाळगतात. त्यांची रिस्क घ्यायची तयारी नसते. पण जिद्द, आत्मविश्वास व मेहनतीच्या जोरावर मराठी माणूस मोठी झेप घेऊ शकतो. युपीएससीची परीक्षा फार अवघड नाही. युवकांनी या परीक्षेला निश्चितपणे बसावे, असे मी आवाहन करतो.

दिव्यदर्शनी (IAS TOPPER - 2011)


दिव्यदर्शनी (IAS TOPPER - 2011)

पहिल्या प्रयत्नात मी आयएएसची पूर्व परीक्षाच पास होऊ शकले नाही. दुसरा अटेंम्प्ट दिला तेव्हा चांगली रॅंक मिळेल असं वाटलं होतं पण मी भारतात पहिली येईन असा स्वप्नातही विचार केला नव्हता. युपीएससीच्या परीक्षेत भारतातून पहिली आलेली चेन्नईची दिव्यदर्शनी सांगतेय तिचे अनुभव...

प्रेरणा -
खरं बघितलं तर माझ्या घरी प्रशासनाची कुठलीही पार्श्‍वभूमी नव्हती. माझे वडील कन्सल्टंट. आई गृहिणी. एक मोठा भाऊ आणि लहान बहिण.
12 वी नंतर लॉचा पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. लॉच्या तिसऱ्या वर्षाला असताना मी ठरवलं की आपण युपीेएससीची परीक्षा द्यायची आणि आयएएस व्हायचं. मला विकास कामात सहभागी व्हायचं होतं त्यामुळे मी प्रशासनात यायचा निर्णय घेतला. आपल्या देशात कितीतरी चांगल्या योजना आहे. गरज आहे ती त्या योजना इच्छाशक्ती दाखवून राबवण्याची. प्रशासनात तुमच्या हातात अधिकार असतात, सत्ता असते, त्या सत्तेचा उपयोग आपण लोककल्याणकारी योजना राबवण्यासाठी करू शकतो. त्यामुळे मी ठरवलं की आपण प्रशासनात यायचं.

पूर्व + मुख्य परीक्षेची तयारी-
लॉच्या फायनल इयरला असताना मी खऱ्या अर्थाने तयारी सुरू केली. पहिल्या प्रयत्नात मी प्रीलीमच पास होऊ शकले नाही. पण काहीही झालं तरी सर्व अटेम्प्ट द्यायचेच हा मी निर्धार केला होता. प्रीलीम फेल झाल्यावर पुन्हा मला तयारीसाठी एक वर्ष मिळालं. मी जोमाने प्रीलीमचा अभ्यास सुरू केला आणि दुसऱ्या प्रयत्नात भारतात पहिली आले. प्रीलीमसाठी आणि मुख्य परीक्षेसाठी पेपर सोडवणं हा भाग महत्वाचा होताच. त्याप्रमाणे मीही पेपर सोडवले. मी रोज भरपूर पेपर वाचन करित असे. त्याचा मला प्रीलीम, मेन्स आणि इंटरव्ह्यूत असा सर्व ठिकाणी फायदा झाला. इंटरनेटवरूनही बरीच माहिती तुम्हाला मिळू शकते. इंटरनेटचाही मी भरपूर वापर केला. याशिवाय परीक्षा आणि पेपर फार्मेट समजून घेऊन नेमकी पुस्तकं वाचली. लोकप्रशासन( पब्लिक ऍडमिनिस्ट्रेशन) आणि लॉ हे माझे मुख्य परीक्षेसाठी ऑप्शनल विषय होते.

मुलाखतीची तयारी -
माझ्या मुख्य परीक्षेसाठीच्या विषयांची म्हणजे लोकप्रशासन आणि लॉची मी नीट तयारी केली. ताज्या घडामोडींची तयारी केली. तसंच संपूर्ण बायोडाटावर काम केलं. म्हणजे आपल्या बायोडाटात अगदी नावापासून आपल्या छंदापर्यंत ते आपल्या वडिलांचा व्यवसाय या सर्व बाबींवर मी प्रश्‍नांची तयारी केली होती.

आणि मी पहिली आले...
खरं सांगू स्वप्नातही विचार केला नव्हता की मी पहिली येईन. माझी पहिलीच मेन्स होती कारण आधीच्या प्रयत्नात मी प्रीलीम नापास झाले होते. तेव्हा चांगली रॅंक मिळेल असं वाटलं होतं पण पहिली येईन असं नाही वाटलं. पण ज्यावेळी फोनवर कळलं की मी पहिली आलीय तेव्हा मी दोनदोनदा हेच विचारत होते की अरे! नाव चेक करा. नक्की माझंच नाव आहे ना? काही गोंधळ तर झाला नाही ना? विश्‍वासच बसत नव्हता. खात्री झाली तेव्हाचा आनंद मात्र अवर्णनीय आहे एवढच म्हणेन.

यशाचं सूत्र -
काहीही झालं तर सगळे अटेम्प्ट द्या असं मी नक्की सांगेन. नेव्हर गिव्ह अप हे जीवनाचं सूत्र स्पर्धा परीक्षेलाही लागू आहे. नियोजन, बुद्धिमत्तापूर्ण प्रयत्न, निर्धार, शिस्त, आणि सेल्फ मोटिव्हेशन हेच यशाचं सूत्र आहे. त्याचबरोबर हे जरूर सांगेन की तुमचा अल्टरनेट करिअर प्लॅन असू द्या. मी जर युपीएससीत अपयश आलं तर काय याचा विचार आधीच करून ठेवला होता. एकतर लॉ पूर्ण झाल्यावर मला लगेच स्टेट बॅंक ऑफ इंडियात क्‍लरिकलची पोस्ट मिळाली होती. तसंच माझं लॉचं शिक्षण झालेलं असल्याने मी ते करिअर निवडणार होते. थोडक्‍यात काय तर दुसरा करिअर प्लॅन असणं हे कधीही चांगलं.

अभ्यास हवा नियोजनबद्ध- स्मिता पाटील (IFS)


स्मिता पाटील (IFS)

स्पर्धा परीक्षेत यशस्वी व्हायचे असेल तर अतिशय नेमका अभ्यास करायला हवा सांगतेय युपीएससीच्या परीक्षेत २०११ साली आयएफएस ( इंडियन फॉरेन सर्व्हिस) मध्ये निवडली गेलेली स्मिता पाटील...

प्रेरणा -
माझ्या घरी प्रशासनाची कुठलीही पार्श्वभूमी नाही. वडील जवाहर नवोद्य विद्यालयात शिकवायचे. पण लहानपणापासूनच मला प्रशासकीय सेवेचं आकर्षण वाटत होतं. त्यामुळे स्पर्धा परीक्षा द्यायच्या असा निर्णय घेतला. हा निर्णय माझाच होता.

पूर्व मुख्य परीक्षेची तयारी -
मी पुण्याच्या कृषी महाविद्यालयातून एमएससी ऍग्रीकल्चरमध्ये केलं. ऑक्टोबर २००८ पासून मी अभ्यासाला सुरूवात केली. एक बर्‍यापैकी माहिती असलेला कोणीही साधारण ६ महिन्याच्या अभ्यासावर पूर्व परीक्षा पास होऊ शकतो. मात्र अभ्यास हा फारच नियोजनबद्ध हवा. सिलॅबसचा अभ्यास अर्थातच पहिली पायरी आहे. पेपर सोडवण्यावर माझा खूप भर होता. मी अभ्यास कमी केला पण ज्याला पॉईंटेड म्हणता येईल असा केला. शेवटच्या क्षणी वाचता यावं म्हणून स्वतच्या शॉर्ट नोट्स काढल्या होत्या त्याचा मला खूप फायदा झाला. याशिवाय टिव्हीवरच्या बातम्या एेकणे, काही चांगले चर्चांचे कार्यक्रम बघणे ( लोकसभा आणि एनडीटीव्ही), चांगल्या वेबसाईट्स बघणे, चांगल्या वक्त्यांची भाषणं एेकणे या सगळ्यांचा खूप उपयोग होतो.

संदर्भ पुस्तकांची यादी -

भूगोल -
१० वी , ११ वी आणि १२ वीचे एनसीईआरटीचे पुस्तकं.
सर्टिफिकेट फिजीकल अँड ह्यूमन जिऑग्राफी - गोह चेंग लिआँग
फिजिकल जिऑग्राफी – सविंद्र सिंग
क्लायमॅटॉलॉजी – डि.एस. लाल
इंडिया - अ कॉम्प्रिहेन्सिव जिऑग्राफी- खुल्लार
जिऑग्राफीकल थऑट - माजिद हुसेन
स्पेक्ट्रम गाईड

लोकप्रशासन -
पब्लिक ऍडमिनिस्ट्रेशन – लक्ष्मीकांत
न्यू होरायझॉन आॅफ पब्लिक ऍडमिनिस्ट्रेशन – मोहित भट्टाचार्य
इंडियन ऍडमिनिस्ट्रेशन – अरोरा अँड गोयल
ऍडमिनिस्ट्रेटिव्ह थिंकर्स – प्रसाद अँड प्रसाद

यशाचं सूत्र -
स्पर्धा परीक्षेत हमखास यश मिळवण्यासाठी पदवी परीक्षेपासूनच तयारीला सुरूवात करा असं मी जरूर सांगेन. डिव्होशन हे तर आवश्यक आहेच पण त्यासोबतच दिवसांचं नियोजन आणि त्या नियोजनाची कठोर अंमलबजावणी ही देखील खूप महत्वाची आहे. पेपर सोडवताना तुम्ही कुठल्या माईंड सेटने तो सोडवता हे तपासून बघणं गरजेचं आहे. सोबतच मी हे म्हणेन की बरेच लोक युपीएससीचा पहिला अटेम्प्ट खूप कॅज्युअली देतात. तसं करणं चुकीचं आहे. कारण दुसर्‍या अटेम्प्टला मग अभ्यास करण्यातली मजा आणि नाविन्य निघून जातं तेव्हां पहिलाच अटेम्प्ट गांभिर्याने देणे गरजेचे आहे.

प्रियांका उगले (IAS)


शीतल उगले (IAS)

कुठलीही परीक्षा द्यायची तर त्याचा फॉर्मेट समजून घेणं महत्वाचं आहे आणि युपीएससीच्या बाबतीत तर हे विशेषत्वाने लागू आहे. सांगतेय मराठी लिटरेचर घेऊन मराठी मीडियममधून युपीएससीमध्ये महाराष्ट्रात दुसरी आणि भारतात 37 वी येऊन आयएएस झालेली शीतल उगले.

प्रेरणा - 
मला आठवतं की लहानपणापासून मला गाड्यांचं प्रचंड आकर्षण होतं. माझे मामा प्रशासकीय अधिकारी होते. त्यामुळे गाडी कशी मिळते तर कलेक्‍टर व्हायचं असं डोक्‍यात बसलेलं. त्यामुळे लहानपणापासूनच नकळत प्रशासनात जायचं असं मनाने घेतलं. त्यानतंर जसजशी हळूहळू मोठी होत गेले तसं प्रशासनाचं महत्व कळलं आणि मग जाणीवपूर्वक निर्णय घेतला की प्रशासनात जायचं.

पूर्व + मुख्य परीक्षेची तयारी -
बी.ए. झाल्यावर मी एक ते दीड वर्ष पूर्ण युपीएससीच्या तयारीसाठी दिलं. युपीएससीच्या तयारीच्या माझ्या मते 5 पायऱ्या आहेत. एक म्हणजे तुम्हाला खरंच युपीएससीची परीक्षा द्यायची आहे का हे पहिले पक्कं करा
2) हे ठरल्यावर मग ऑप्शनल सब्जेक्‍ट्‌स निवडा
3) कोणत्या भाषेतून म्हणजेच मीडियममधून तुम्ही परीक्षा देणार आहात हे ठरवा
4) एखादा क्‍लास जॉईन करायचा आहे का आणि असल्यास तो कुठला हे निश्‍चित करा
5) आणि सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे युपीएससी परीक्षेची फ्रेम समजावून घ्या. त्यासाठी पेपर पॅटर्न, सिलॅबस याचा चांगला अभ्यास करा.
बी.ए.ला राज्यशास्त्राचं गोल्डमेडल होतं त्यामुळे अर्थातच माझा एक ऑप्शनल राज्यशास्त्र होता आणि दुसरा मराठी लिटरेचर. मी मागच्या 5 वर्षांच्या पेपरचा सखोल अभ्यास केला. पूर्व आणि मुख्य परीक्षेचे भरपूर पेपर सोडवले. आणि महत्वाचं म्हणजे सिलॅबस आणि पेपर समोर ठेऊन मग पुस्तकं वाचले. मराठी लिटरेचर हा विषय माझ्यासाठी पूर्ण नवा असल्याने मी प्रिलीम व्हायच्या आधीच मराठीचे क्‍लास लावले होते आणि सिलॅबस पूर्ण केला होता.

संदर्भ पुस्तकं-
राज्यशास्त्र -
राज्यघटनेसाठी -
डी.डी. बसू
बी.एल. फडिया
विचारवंत आणि संकल्पना
सेबाईन
भोळे आणि डोळे यांची पुस्तकं
तुलनात्मक राज्यशास्त्र - जे.सी. जोहरी
राज्यशास्त्र पेपर दोन-
महेंद्र कुमार
गोल्डस्टेन
हिंदू पेपर

मराठी लिटरेचर
पेपर एक
प्रदक्षिणा खंड 1 आणि 2
व्याकरण - लीला गोविलकर

पेपर दोन-
अभ्यासक्रमातील सर्व पुस्तकं वाचणं आवश्‍यक. नेमून दिलेल्या पुस्तकातील कवितेच्या ओळी आणि कोट्‌स याचा वापर उत्तर लिहिताना करावा.

मुलाखतीची तयारी-
मुलाखतीसाठी मी एवढेच सांगेन की नॅचरल रहा. उगीच तुम्ही किती स्मार्ट आहात हे दाखवायला गेलात तर नुकसान होण्याचीच शक्‍यता जास्त आहे. तुमचा प्रामाणिकपणा, इनोसन्स खूप महत्वाचा आहे. कारण पॅनलमध्ये बसलेले लोक हे अनुभव, ज्ञान आणि वयाने खूपच मोठे असतात. त्यांना तुम्ही फसवू शकत नाही. मी युपीएससीचे तीन इंटरव्ह्यू दिले. तीनहीमध्ये मला जवळपास 66 टक्के मार्क्‍स होते. मला जेव्हा इंटरव्हूयत टिश्‍यू कल्चरबद्दल विचारलं तेव्हा मी प्रामाणिकपणे सांगितलं की, मी माझा त्याविषयी फारसा अभ्यास नाही. एका इंटरव्हूयला पॅनलवर पुरूषोत्तम अग्रवाल हे सदस्य होते. त्यांनी मला विचारलं की प्रत्येकाला होम कॅडर का हवं असतं? मी म्हटल की सर, प्रत्येकाला मोठेपणा दाखवायचा असतो. आपल्या राज्यात आपल्याला ओळखणारे लोक असतात तेव्हा त्यांना मोठेपणा दाखवण्यासाठी होम कॅडर हवं असतं. हे उत्तर त्यांना अपील झालं. तसंच मी संपूर्ण परीक्षा मराठी मीडियममधून दिली होती. पण इंटरव्ह्यू मी इंग्लिश मधून दिला होता. काही वेळा इंटरव्ह्यू देताना हिंदीचाही आधार घेतला. त्यामुळे पेपर जरी मराठी मीडियममधून लिहिलेत तरी इंटरव्ह्यू मात्र इंग्लिशमधून देण्याचा प्रयत्न करा असं मी सांगेन. पॅनलच्या लोकांनाही कळत असतं की तुम्ही मराठी माध्यमातून पेपर दिले आहेत. पण तुमचे प्रयत्न ते बघत असतात.

यशाचं सूत्र -
एखादा माणूस जर युपीएससीमध्ये यशस्वी नाही झाला तर तो परीक्षेच्या फॉर्मेटमध्ये नाही बसला एवढच मी म्हणेन. या परीक्षेचा अभ्यास करताना पुस्तकांच्या प्रेमात पडण्यात अर्थ नाही. पेपरमध्ये कोणत्या टॉपिकवर प्रश्‍न विचारले आहेत ते बघून तेवढचं संबंधित पुस्तकाचं वाचन केल्यास चांगलं. भारंभार पुस्तकं वाचत बसण्यात अर्थ नाही. वाचनाच्या बाबतीतही इनपुट आणि आऊटपुट रेशोचा विचार करणं महत्वाचं आहे.

THE IAS TOPPER WHO FAILED CLASS VI......

Rukmani Riar  IAS TOPPER ( AIR - 2 )

UPSC all-India second topper Rukmani Riar did not believe in coaching and cracked the exam in her first attempt. She tells us how she did it. 
Ever since the UPSC results were announced, Rukmani Riar's phone hasn't stopped ringing. 
Although Chandigarh-born Rukmani has received gold medals for her academic achievements and research during graduation and post-graduation, she says that this new feeling of success is overwhelming.
"People from all over have been trying to reach me to congratulate me and my family. It's a proud moment for all of us," beamed the 26-year-old, who holds a master's degree in social entrepreneurship from the Tata Institute of Social Sciences, Mumbai where she consistently topped her class.
What makes her second-highest nationwide UPSC score even more special is the fact that Rukmani did not opt for any coaching and cleared the civil services exam in her very first attempt. 
"If you are consistent and perseverant in your preparation, you can crack the exam without coaching," suggests the topper, who chose political science and sociology as her main subjects for the exam.
For someone who was unable to cope with the pressure of moving to a boarding school and failed in Class VI while studying at the Sacred Heart School in Dalhousie, this success is a testimony to the adage that failures are the stepping stones to success. 
"Ever since I failed in Class VI, I am scared of failure. It can be very depressing. But after that incident, I made up my mind that I won't sulk and complain. I will work hard and give things my best. I believe that if one decides to persevere and come out of that phase, nothing can stop you achieving success," advises Rukmani over the phone from Chandigarh.
"I always wanted to serve the nation," she adds. And you can well believe her -- she has interned with the Planning Commission of India and NGOs in Karnataka and Maharashtra over the last few years, researching and understanding various social policies and finding ways to help them make a positive impact upon society.
Following her success in the exam, Rukmani wants to become an IAS officer so that she can use her experience and training to serve the nation in a better way. Her father BS Riar works as a lawyer in Hoshiarpur and her mother is a housewife.
In this interview with Divya Nair, the young achiever talks about how she overcame the fear of failure, how she seeks inspiration from Aamir Khan, Shah Rukh Khan, Abdul Kalam and Manmohan Singh and offers tips to aspirants on how to crack the exam.

How did you prepare for the exam without any coaching? Kindly share your strategy for success.
I believe that if you are disciplined in your approach, you will not require any coaching. I started preparing for the exam in August 2010, because the exam was scheduled in June 2011. I had a year's time to prepare. I relied on the NCERT textbooks for study material and set daily targets -- about six hours of study a day.
I am not a very studious person, so I had to be disciplined and focus on days when I could give my best hours. There were times when I did not feel like studying, but I ensured that whenever I did, I would complete what was on my agenda even if it meant stretching my study time to eight or nine hours. 
Consistency was another factor. I know friends who study for 10 to 12 hours a day and then take a break. So they forget what they've learned and have to spend extra hours revising. I ensured that I studied everyday so as not to overburden myself when the exams approached.

Which was the most difficult part of the exam? How did you tackle it?
There was nothing difficult as such, because I had chosen my favourite subjects (political science and sociology). I believe that if you love what you do, you won't feel like you are working hard on it.

Why did you choose to appear for the UPSC exam after your post-graduation?
I wanted to have a back-up plan. Although it was my dream to crack the exam, I did not want to risk my career after graduation. Plus, I wanted time to prepare well.

You said you did not want to risk your career. Does that mean you are scared of failure?
Yes, I am scared of failure. I was in Class IV when my parents moved me to Sacred Heart School, a boarding school in Dalhousie.
I was young and could not cope up with the change. I flunked Class VI. I was not academically bright, but failing in school was depressing for me even then.
My peers looked down upon me. I felt very disappointed that I had let down my teachers and parents. That's why I am scared of failure.

How did you overcome that phase?
Initially, I sulked and felt bad about myself. But after some time, I realised that sulking was not the solution to my situation.
If I had to succeed, I had to find a way out of the situation. I decided to work hard. I wanted to show everyone that if I was given an opportunity, I would definitely make it worthwhile. And when I succeeded, I saw the dramatic change in people's behaviour.
I started liking the way my efforts and hard work were appreciated. I think that was when I made friends with success.
Failure isn't bad, but it is up to each one of us, whether to take it as a lesson or a punishment. If you are willing to work hard, you can overcome any obstacle that stands in your way.

What inspired you to choose a career in civil services?
I have always wanted to serve society. I chose sociology as my major for my graduation. It was my dream to become an IAS officer. I knew I would crack the exam, but I wasn't sure that I would be among the toppers.

The majority of UPSC toppers in the last few years have been women. How does that make you feel?
I have always felt that girls are hard-working and strong-willed. If given an opportunity, they can definitely shine and showcase their talents.
At a time when girls have to fight social crimes like female foeticide, denial of primary education and dowry deaths, I am proud that we are setting a bright example for the future.

Have you been involved in any activities that you think will help you in your IAS career?
Before appearing for the exam, I wanted to understand the problems faced by people across the country. I also wanted to gain some exposure with regards to the working of the government, policy-making, developmental schemes etc.
So along with my post-graduation, I worked with several NGOs like Ashodaya in Mysore, Karnataka and micro-finance firms like Annapurna Mahila Mandal in Mumbai. While Ashodaya deals with the emancipation and empowerment of sex workers, Annapurna identifies and organises developmental activities for women in various slums across Mumbai and Pune.
I was also involved in a project for Tata Corus. They were planning to set up a new steel factory in the Ratnagiri district of Maharashtra and the project involved studying the culture and lifestyle of people in the villages of Vanvette and Aiziwal, so that we could suggest plans for their employment and empowerment. It was a part of the company's corporate social responsibilities and was a good learning experience for me.
After my post-graduation, I joined the Centre for Equity Studies in New Delhi and worked under the leadership of activist Harsh Mander. I visited urban slums in places like Jama Masjid and Yamuna Pushta to rehabilitate and help them.

What were the people's problems you identified during the course of your internship?
I realised that problems vary according to the geography, climate and culture of people. While primary education for girls is a major concern in northern India, several youngsters are falling prey to drug addiction along the borders of Punjab and several slum areas. 
I also realised that there are government schemes for each of these problems, but as a famous bureaucrat once said, 'for every one rupee spent by the government, only 10 paise reaches the needy.' 
Be it the National Rural Health Mission Scheme or the Anganwadi Scheme, they are not implemented properly and hence the poor and underprivileged don't get what they deserve.

After becoming an IAS officer, how do you plan to address these problems?
I know it's too early to comment, but I would like to take up one thing at a time. I will concentrate on bridging the gap in the implementation process. The right schemes should reach the right people. I want to set an example of good governance with accountability.

Where do you draw inspiration from?
I am inspired by different people everyday -- from Aamir Khan's urge for perfection to Shah Rukh Khan's growth from a nobody to a superstar, each one has his own way of achieving success. 
At the same time, Abdul Kalam's selflessness and Manmohan Singh's sheer honesty and dedication to his job teach me that you can choose whatever field you want and still inspire people by your actions and do your bit for society.
I also look up to social activist and my mentor Harsh Mandera. The fact that he quit his cushy, high-paying job to serve the people only reinforced my dream to work for the nation.

Besides academics and participating in social causes, what are your other interests?
I am a very active person. You will hardly find me sitting idle. I listen to music, write poetry and watch movies. I also love travelling, meeting new people and trying out new cuisines. I am quite a foodie.

Kindly share some dos and don'ts for those who want to pursue a career in the civil services.
There are no 'don'ts': there are only dos for success. 
You have to work hard. There is no substitute for hard work.
You have to be disciplined in your approach while studying or planning your career.
And yes, dreams do come true; you just have to believe in them.

Do you have a message for our young readers?
I would like to tell them that the country needs the support and cooperation of its people to evolve from its current condition. You may not become a successful bureaucrat or join the civil services, but if you ever get a chance to serve the people in some way, you must not hesitate to take up the opportunity.
Copyright 2011 IAS...a sole dream